[Cảm nhận sách] Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”

“Tục gì hay mà là quốc túy của ta thì cứ giữ lấy” đó chính là thông điệp mà nhà nho duy tân Phan Kế Bính muốn gửi gắm đến độc giả thông qua tác phẩm mang đậm tinh thần phản biện của mình 

Sau thất bại của cuộc khởi nghĩa theo phương pháp bạo động được diễn ra vào cuối thế kỷ 19, điểm nổi bật nhất trong đó chính là hai phong trào Văn Thân của các nho sĩ phát động và phong trào Cần Vương hưởng ứng lời kêu gọi của Phụ chánh đại thần Tôn Thất Thuyết thay mặt cho vua Hàm Nghi, một lớp nhà nho tiến bộ đã tiến hành thực hiện các cuộc đấu tranh theo đường lối duy tân.

Đại diện theo đường lối này như Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu, Lương Văn Can … quan niệm rằng việc giành lại độc lập cho đất nước chỉ có thể được thực hiện bên cạnh việc cải cách xã hội, nâng cao dân trí, dân quyền, bài trừ hủ tục và thay đổi phương pháp giáo dục đã quá lỗi thời.

Sự thúc bách của thời đại (Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”)

Là một người có xuất thân trong nền giáo dục khoa cử Nho học nhưng lại không chọn quan trường làm con đường để có thể tiến thân, Phan Kế Bính đã sớm học được những tư tưởng tiến bộ và đã quyết định đi theo con đường làm báo, dịch thuật, biên khảo,… Đồng thời, ông cũng là người có quan điểm mạnh mẽ về đổi mới và công khai hưởng ứng Cuộc vận động Duy Tân tại thời điểm bấy giờ.

Hoàn thành vào năm 1915, Việt Nam phong tục là một cuốn sách mang đậm tinh thần duy tân của Phan Kế Bính và đồng thời cũng là tác phẩm nổi bật nhất trong toàn bộ sự nghiệp viết lách của ông.

Trăm năm còn lại chút này... trong "Việt Nam phong tục"

Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”

Ngay trong lời mở đầu của tác phẩm, Phan Kế Bính đã trình bày một cách rõ ràng quan điểm cũng như là mục đích của mình khi biên soạn cuốn sách này, đó chính là “để lưu những nguyên tắc ban đầu của phong tục của mình, và xem những tục mới đó có những điều gì nên theo, thì bàn tham bác vào để chờ có khi mà thay đổi được chăng.”

Và cũng từ quan điểm đó, trong suốt tác phẩm, chúng ta có thể dễ dàng thấy được một sự phản biện mạnh mẽ, thẳng thắn và đôi khi cực kỳ cứng rắn của ông đối với những phong tục nhưng cũng là những điều mà “mắt trông thấy tai nghe tiếng” trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Câu chuyện của quá khứ (Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”)

Toàn bộ tác phẩm đã được chia thành 3 thiên lớn tương đương với 3 thiết chế đặc trưng cấu thành lên một xã hội truyền thống theo thứ tự từ thấp đến cao, đó chính là: gia đình, hương đảng và xã hội.

Đây cũng là trật tự điển hình của một xã hội nông nghiệp Á Đông. Trong đó gia đình chính là yếu tố nhỏ nhất mà từ đó các mối quan hệ, ràng buộc hay lề thói sẽ dần được phát triển thành thiết chế, đặc tính của một quốc gia.

Sự phân chia và sắp xếp này cũng thể hiện sự khéo léo của Phan Kế Bính trong việc khắc họa lại một phần của mô hình xã hội Việt Nam đương đại với các biểu tượng cụ thể thuộc về cả đời sống vật chất và tinh thần. Trong đó có đầy đủ cái xấu lẫn cái tốt, cái hay lẫn cái dở, cái tiến bộ lẫn cái lỗi thời.

Và từ khi nhận thức được những điều này, Phan Kế Bình đã đưa ra những lập luận và nhận định của riêng mình trong việc loại bỏ những hủ tục và tệ nạn đã tồn tại rất lâu trong quá khứ, kìm hãm sự phát triển của xã hội, xiển dương những cải cách về tục lệ trong chốn hương thôn. Đồng thời, tiếp thu những điều tốt đẹp, những cái mới từ nền văn minh phương Tây đã được đưa vào Việt Nam vào thời điểm bấy giờ

Trăm năm còn lại chút này... trong "Việt Nam phong tục"

Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”

Thật không đúng khi nói rằng Việt Nam phong tục là một tác phẩm hoàn hảo trong lĩnh vực nghiên cứu và phản biện về văn hóa, xã hội và phong tục Việt Nam. Vẫn còn một số lỗi nhất định trong việc cung cấp thông tin và trong một số vấn đề, bản thân tác giả cũng không thể tránh được những phiến diện và cực đoan trong phê phán.

Lấy ví dụ đơn cử trong thiên thứ ba nói về phong tục xã hội, khi thảo luận về các tôn giáo, ông đặc biệt tấn công Phật giáo một cách tàn nhẫn và lập luận rằng một số giáo lý trong tôn giáo này đã “làm cho lòng người mê tín, mà không ích cho sự thật”. Bên cạnh đó, Phan Kế Bình cũng mắc một số lỗi nhất định trong việc cung cấp thông tin cơ bản về lịch sử Phật giáo.

Hoặc trong một số mục khác, ông bày tỏ sự đánh giá cao của mình đối với sự “văn minh” mà nhà nước bảo hộ đem lại. Theo lập trường quốc gia hoặc dân tộc, điều này có thể được coi là một “sự phản bội” nặng nề.

Tuy nhiên, xét trong quan điểm của thời đại, đặc biệt là lập trường của một số nhà duy tân lúc bấy giờ muốn đi theo đường lối ôn hòa, sử dụng những tư tưởng tiên tiến của Pháp để cải cách lại xã hội trước khi giành được độc lập dân tộc, chúng ta hoàn toàn có thể thông cảm với Phan Kế Bình.

Tuy nhiên, với tất cả những gì mà Việt Nam phong tục đã tạo ra được trong địa hạt của mình, chúng ta có thể khẳng định mà không ngần ngại rằng đây là một tác phẩm có giá trị to lớn trong việc xây dựng một cái nhìn chân xác về xã hội Việt Nam trong quá khứ.

Đi tìm quốc túy trong hiện tại (Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”)

Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ dừng lại ở đó, chúng ta đã bỏ qua một vai trò khác của tác phẩm đối với đời sống văn hóa xã hội ngày nay.

Bất kỳ xã hội nào cũng có thuộc tính và biểu tượng riêng, mà theo thời gian, cùng với sự biến động của thời đại và quy luật đào thải khắc nghiệt sẽ trở thành giá trị vĩnh cửu. Khi đặt bút để viết nên Việt Nam phong tục, Phan Kế Bình cũng mang trong mình mong muốn đưa ra những gợi ý cụ thể cho việc lựa chọn loại bỏ hoặc giữ lại phong tục, tập quán của dân tộc.

Sự lựa chọn đó chắc chắn phải dựa trên sự phát triển của đời sống xã hội cũng như cấu trúc của nền kinh tế. Một khi xã hội phát triển theo phương thức hiện đại và tiến bộ hơn, những gì trở nên không thích hợp sẽ bị tự động loại bỏ. Tuy nhiên, không thể tránh khỏi những sai lệch trong nhận thức về văn hóa của cha ông ở các thế hệ sau dẫn đến sự từ chối cả những giá trị đẹp cần được bảo tồn và phát triển.

Trăm năm còn lại chút này... trong "Việt Nam phong tục"

Trăm năm còn lại chút này… trong “Việt Nam phong tục”

Do đó, việc xem xét loại bỏ hoặc bảo tồn các giá trị cũ làm nền tảng cho văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển là cần thiết hơn bao giờ hết. Ngay cả việc thay đổi những lề thói đã lỗi thời cũng cần có một quá trình lâu dài.

Từ đầu thế kỷ trước, Phan Kế Bình đã nhận thức rõ điều này: “… cái tục cũ đã truyền nhiễm lâu, không dễ mà một mai đổi ngay được. Nếu muốn thay đổi phải chọn dần dần, trước hết, phải xem xét điều gì quá tệ mà bỏ bớt đi, rồi lâu lâu mới đem cái tục hay mà bổ hết cho các tục dở”. Và ông cũng không quên lưu ý rằng “tục gì hay mà là quốc túy của ta thì cứ giữ lấy”.

Vậy quốc túy của chúng ta ở đâu? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta không thể làm gì khác hơn là phải khám phá và suy ngẫm về sự phát triển và biến đổi của đời sống dân tộc theo dòng chảy lịch sử với địa vị của một công dân. Công dân của một quốc gia và công dân toàn cầu.

0 0 votes
Article Rating
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x